Plan Łodzi
Historia Łodzi
Ciekawe strony
Pamiątki i książki
o Łodzi
Galeria
Urząd Miasta Łodzi Łódź Turystyczna
 
 

Początki Łodzi - kolebki polskiego przemysłu włókienniczego, znaczącego ośrodka akademickiego i kulturalnego sięgają czasów średniowiecza. Pierwsza wzmianka o Łodzi, wsi biskupów włocławskich, położonej w ziemi łęczycko-sieradzkiej pochodzi z 1332 roku. Niespełna 100 lat później, w 1423 roku, dzięki determinacji właścicieli klucza łódzkiego oraz samych łodzian, król Władysław Jagiełło nadał jej przywilej lokacyjny, podnosząc tę rolniczą, wiejską osadę do rangi miasta i potwierdzając tym samym dokument lokacyjny wydany dla Łodzi przez biskupstwo kujawskie w 1414 roku.

W miasteczku przybywać zaczęło drewnianych domów, zamieszkałych przez włościan i rzemieślników, na rynku odbywały się targi i jarmarki. Łodzianie wzbogacili się o drewnianą świątynię. Miasto rozwijało się powoli, lecz nieprzerwanie. Dopiero na skutek wojen ze Szwedami, jak większość ośrodków miejskich na ziemiach polskich, Łódź znacznie podupadła. W 1777 roku w mieście znajdowało się zaledwie 66 domów, podczas gdy 200 lat wcześniej było ich już 82.

Po II rozbiorze Polski, w 1793 roku Łódź znalazła się pod pruskim zaborem i wcielono ją do prowincji Prus Południowych. W 1806 roku Prusacy zsekularyzowali Łódź czyniąc z niej miasto rządowe. Okres ten zaowocował osadnictwem pruskim w Łodzi i jej okolicach, przyczyniając się do pewnego ożywienia gospodarczego, co wszakże nie uchroniło miasta przed groźbą degradacji poprzez odebranie jej praw miejskich w okresie Księstwa Warszawskiego i początkowych latach Królestwa Polskiego.

Przełomem dla Łodzi była decyzja władz administracyjnych "Kongresówki" o podniesieniu miasta do rangi osady fabrycznej. Protekcyjna polityka państwa w tym zakresie zaowocowała licznymi rządowymi inwestycjami i kredytowaniem cudzoziemskich przedsięwzięć przemysłowych. Łódź, licząca wówczas 700 mieszkańców zaczęła się szybko rozwijać. Poczesną rolę wśród inicjatorów i propagatorów tego procesu zajmują: Stanisław Staszic oraz Rajmund Rembieliński - prezes Komisji Województwa Mazowieckiego.
Wytyczono Nowe Miasto, którego centrum stanowił ośmioboczny (oktagonalny) rynek (dziś Plac Wolności) z najważniejszymi budynkami użyteczności publicznej: ratuszem nowomiejskim, kościołem ewangelickim św. Trójcy (obecnie katolicki pw. Zesłania Ducha Świętego). Osada powstała z myślą o przybywających licznie z zagranicy tkaczach wełny, którzy nęceni preferencyjnymi warunkami, chętnie osiadali się w Łodzi. Wzdłuż dawnego traktu, biegnącego przez ziemię łęczycką, z Kujaw do miasta królewskiego Piotrkowa, na działkach otrzymanych od państwa, zaczęły powstawać jednakowe, drewniane domy rękodzielników.

Niebawem, bo już w latach 1823-28 na południowym krańcu miasta powstała kolejna osada - "Łódka". Oba osiedla rękodzielnicze połączyła 5-kilometrowa oś ulicy Piotrkowskiej. "Łódkę" przeznaczono dla osadników z Saksonii, Czech, Śląska, których zobowiązano do produkcji tkanin lnianych i bawełnianych z uprawianego na przydomowych poletkach surowca. Wzdłuż rzeki Jasień na obszarze wytyczonych "posiadeł wodno-fabrycznych" budowano manufaktury włókiennicze, między innymi kompleks zakładu bielnikowego Kopischa (obecnie przy ul. Tymienieckiego 5) - oraz dużą fabrykę włókienniczą Ludwika Geyera, do której już w 1839 roku właściciel sprowadził z zagranicy maszynę parową. Obecnie mieści ona Centralne Muzeum Włókiennictwa (ul. Piotrkowska 282) z największym z kraju zbiorem unikatowej tkaniny artystycznej
z całego świata.

Kolejnym krokiem władz, było założenie w 1840 roku osady „Nowa Dzielnica”, położonej na wschód od ulicy Piotrkowskiej. Centralnym jej punktem był Wodny Rynek, wokół którego koncentrowało się życie handlowe tej części Łodzi. Położony w sąsiedztwie publiczny park "Źródliska" był miejscem licznych spotkań towarzyskich i festynów. W bezpośrednim sąsiedztwie parku stoją zabudowania dawnych zakładów włókienniczych Karola Wilhelma Scheiblera, zwanego "Królem Bawełny".

Scheibler przyjechał do Łodzi w 1854 roku i w ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat zbudował największy kompleks fabryk bawełnianych w ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim złożony z zespołów przędzalni i tkalni przy Wodnym Rynku, zakładów i osiedla robotniczego na Księżym Młynie (kwartał ulic: Kilińskiego-Milionowa-Przędzalniana-Fabryczna) wraz z bogatym zapleczem socjalnym. W okresie świetności firmy Scheibler zatrudniał w swym przedsiębiorstwie 7 tys. osób. O dobrym guście rodu Scheiblerów świadczą rezydencje, które po nich pozostały: pałac przy Wodnym Rynku (Plac Zwycięstwa 1), dziś mieszczący jedyne w Polsce Muzeum Kinematografii oraz willa córki seniora rodu Matyldy i jej męża Edwarda Herbsta, w której wnętrzach znajduje się obecnie oddział Muzeum Sztuki (ul. Przędzalniana 72) prezentujący wnętrza fabrykanckie z przełomu XIX i XX wieku.

Najokazalszą budowlą reprezentacyjną miasta jest pałac innego - konkurującego z Scheiblerem potęgą - łódzkiego przemysłowca narodowości żydowskiej Izraela Kalmanowicza Poznańskiego. Eklektyczna, nadzwyczaj bogato ozdobiona i wyposażona rezydencja zyskała swój ostateczny kształt w pierwszych latach XX wieku. By skutecznie nadzorować proces produkcyjny, pałac zbudowano w bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu fabryk włókienniczych przy ulicy Ogrodowej. Poznańscy przyjmowali w nim gości i interesantów aranżując w jego wnętrzu zakładowy kantor i biuro. Dla robotników, podobnie jak inni najbogatsi łódzcy fabrykanci, wybudowali osiedle, tzw. "famuły". Pałac Poznańskich jest dziś siedzibą Muzeum Miasta Łodzi. Poza urządzonymi z przepychem wnętrzami zobaczyć w nim można stałe wystawy upamiętniające wybitne osobowości i artystów związanych z Łodzią: Artura Rubinsteina, Juliana Tuwima, Władysława Reymonta, Aleksandra Tansmana, i innych.

Z wyrosłych na łódzkim gruncie fortun płynęły pieniądze zasilające liczne organizacje dobroczynne, bogaci darczyńcy fundowali dla lokalnej społeczności szkoły, szpitale, placówki kulturalne, nie zważając na odmienność wyznania i narodowość.
Od II połowy XIX wieku począwszy, liczba fabryk w Łodzi rosła w zawrotnym tempie. Powodowało to niekontrolowany wręcz napływ chętnej do pracy ludności i prawdziwą eksplozję demograficzną. W 1903 roku Łódź liczyła już 320 tys. mieszkańców.
Z małej, rolniczo-rzemieślniczej osady w niespełna 100 lat przerodziła się w tętniące życiem i pracą wielkoprzemysłowe miasto. Niemałą rolę w tym procesie odegrało otwarcie w 1865 roku Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej. Gwałtowny rozwój gospodarczy nie pozostał bez wpływu na wizerunek Łodzi.
W miejsce drewnianej, parterowej zabudowy powstawać zaczęły wielopiętrowe, okazałe kamienice czynszowe, świątynie różnych wyznań i ogromne gmachy fabryk, naśladujące swym wyglądem średniowieczne fortece. Czerwień ich murów i wydobywający się z dziesiątków fabrycznych kominów brunatny dym na długo pozostały symbolami XIX-wiecznego boomu przemysłowego. Łódź pozostawała przy tym miastem tolerancji i kulturotwórczego współistnienia czterech zamieszkujących ją narodowości: Polaków, Niemców, Żydów i Rosjan, a także miejscem walk o poprawę bytu społecznego ludności robotniczej i ścierania się poglądów oraz postaw politycznych. Burzliwie wystąpienia łódzkich robotników zaangażowanych w wydarzenia rewolucyjne lat 1905-07 pozwoliły im wywalczyć wiele zdobyczy socjalnych i społecznych ustępstw.

Na skutek nowych trendów w architekturze zmienił się znacznie wizerunek miasta. Zgodnie z najnowszą modą powstawać zaczęły pałace i kamienice zdobione roślinnym ornamentem, charakterystycznym dla secesji, często upiększane misternymi witrażami. Najpiękniejsze przykłady architektury secesyjnej w Łodzi stanowią wille: Leopolda Kindermana (ul. Wólczańska 31/33), Leona Rappaporta (ul. Rewolucji 1905 r. nr 44), Leona Schimmela (ul. Karolewska 1), Jakuba Kestenberga (ul. Jaracza 62) oraz budynek dawnego domu handlowego firmy H. Schmechel i J. Rosner (obecnie restauracja) przy ulicy Piotrkowskiej 100. Wizytówką miasta i siedzibą najzamożniejszych łódzkich firm stała się wówczas właśnie Piotrkowska z jej potężnymi, eklektycznymi kamienicami, rezydencjami. Warte uwagi są m. in.: dom Jana Petera (ul. Piotrkowska 13), kamienica Hermana Konstadta (ul. Piotrkowska 53), hotel „Grand” (ul. Piotrkowska 72), pałac Maksymiliana Goldfedera (ul. Piotrkowska 77), kamienica "Pod Gutenbergiem" (ul. Piotrkowska 86), pałac Kindermana (ul. Piotrkowska 137/139) oraz willa Fryderyka Wilhelma Schweikerta (ul. Piotrkowska 262).

Kres dalszemu rozwojowi miasta położyła pierwsza wojna światowa. Działania wojenne na ziemiach polskich, okupacja, pruskie rekwizycje, spowodowały zahamowanie produkcji i pauperyzację miejscowej ludności. Miasto odrodziło się wszakże po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W okresie międzywojennym Łódź zyskała wiele nowych instytucji kulturalnych: teatrów, kin, sal koncertowych. Tutaj tworzyli uznani artyści: Władysław Strzemiński, Katarzyna Kobro, Julian Tuwim, Leon Schiller.

Tragicznie w dziejach miasta zapisał się okres okupacji hitlerowskiej. Słynące z tolerancji miasto stało się siedzibą lokalnych władz nazistowskich oraz miejscem cierpień ludności żydowskiej zgromadzonej na niewielkim obszarze getta Litzmanstadt (taką nazwę Łodzi nadali okupanci). Spośród 200 tys. Żydów z Polski i zagranicy, którzy przeszli przez łódzkie getto przeżyło 870. Reszta zginęła w komorach gazowych Chełmna nad Nerem i Auschwitz-Birkenau. Śmierć tysięcy pomordowanych Żydów upamiętniają pomniki: na cmentarzu żydowskim poświęcony ofiarom Holocaustu oraz Memoriał Radegast - muzeum i miejsce pamięci na stacji kolejowej, z której Żydów z Litzmannstadt Ghetto wywożono do obozów zagłady.

Tragiczny los spotkał także więźniów Radogoszcza, którzy w przeddzień wyzwolenia, w liczbie około 1.500 osób spłonęli w podpalonym przez uchodzących z Łodzi hitlerowców więzieniu. W ocalałej z pożaru części zabudowań znajduje się dziś Muzeum Martyrologii i Walki.

Po dramacie II Wojny Światowej Łódź szybko podniosła się z upadku, w dużej mierze było to spowodowane determinacją doświadczonych wojną mieszkańców oraz faktem, że miasto nie ucierpiało zbyt mocno z powodu zniszczeń wojennych. Podobnie jak w okresie poprzedzającym wojnę, miasto wciąż "stało przemysłem", acz nie tylko włókienniczym. Rozwinęły się tu bowiem i inne jego gałęzie: przemysł spożywczy, elektromaszynowy, chemiczny. Po wojnie miasto urosło do rangi znanego ośrodka kulturalnego i akademickiego. Obecnie jest siedzibą kilkunastu wyższych uczelni (8 państwowych, w tym 3 artystycznych), które kształcą kilkadziesiąt tysięcy studentów. Zasłynęło także jako największy ośrodek produkcji filmowej w kraju. Obecnie działają w Łodzi liczne teatry, wiele galerii i filharmonia. Odbywają się ważne imprezy: Triennale Tkaniny Artystycznej, Łódź Desing Festival, Explorers Festival, Festiwal Czterech Kultur, Międzynarodowy Festiwal Szkół Filmowych i Telewizyjnych "Mediaschool", Łódzkie Spotkania Baletowe i wiele innych. Mieszczące się w dawnym pałacu Maurycego Poznańskiego i pofabtycznym budynku Manufaktury Muzeum Sztuki (ul Więckowskiego 36, i ul. Ogrodowa 19) posiada jedną z największych na świecie kolekcji sztuki współczesnej. Ważne imprezy sportowe i koncerty oglądać można w Łodzi w nowoczesnej wielofunkcyjnej Atlas Arenie. Stąd już tylko kilka minut spacerem i znaleźć się można w strefie relaksu, jaki stworzono dla wielbicieli rozrywek wodnych i spa w Aquaparku Fala.

Łódź posiada wyjątkowe walory wypoczynkowe. W mieście znajduje się ponad 30 parków publicznych oraz jeden z największych leśnych kompleksów komunalnych w Europie - Las Łagiewnicki, ulubiony wśród łodzian teren spacerów i rowerowych eskapad. Latem w barokowym kościele oo. franciszkanów odbywają się koncerty muzyki organowej, przyciągające do łagiewnickiej świątyni melomanów nie tylko z Łodzi. W dzielnicy Polesie, chętnie uczęszczane, szczególnie przez najmłodszych wielbicieli flory i fauny, sąsiadują ze sobą ogrody: zoologiczny i botaniczny. Kilka lat temu po przebudowie udostępniono zwiedzającym palmiarnię w Parku Źródliska, gdzie w nowoczesnym, przeszklonym gmachu zgromadzono unikalną kolekcję egzotycznych roślin, z najstarszymi w Polsce palmami.